IRYS – KRÓL IZRAELSKICH POLNYCH KWIATÓW

W Izraelu, od południa aż na północ, kwitną w marcu irysy królewskie, majestatyczne kwiaty, tworząc jeden z najpiękniejszych pokazów dziko rosnących kwiatów w całym wschodnim regionie Morza Śródziemnego.

Uważa się, że irysy – kwiaty o wielu kolorach, a nieraz o wielu barwach w jednym kwiatostanie – wzięły swoją nazwę od greckiej bogini tęczy.

W Izraelu występuje 18 gatunków irysa, z których wszystkie oprócz jednego są chronione. Około 10 gatunków (botanicy nie uzgodnili jeszcze dokładnej liczby) to irysy królewskie.

Pierwszy irys królewski kwitnący w Izraelu to brunatnokasztanowy irys nadbrzeżny (Iris atropurpurea) – jego pora kwitnięcia już się właściwie zakończyła. Wiele innych gatunków kwitnie teraz podczas chłodniejszych wiosennych miesięcy, aż do rozpoczęcia letniego upału. Można je znaleźć od Wzgórz Golan na dalekiej północy po pustynię Negew na południu, a każdy gatunek wyewoluował, by przetrwać określone siedlisko.

Na początku marca autor niniejszego artykułu dołączył do setek innych osób poszukujących przepięknego irysa z Nazaretu (Iris bismarckiana) na górze Moreh w północnym Izraelu. Południowo-wschodnie zbocze dużego wzgórza, na którym zgromadzili się łowcy kwiatów, wychodzi na żyzną dolinę Jezreel, tradycyjny spichlerz Izraela. Miasto Nazaret widać z drugiej strony góry.

Niektórzy pytali się nawzajem o informacje, czy widzieli już irysy i robili zdjęcia telefonami. Inni po prostu siedzieli na ziemi, zahipnotyzowani dużymi główkami kwiatów oświetlonymi złotymi promieniami popołudniowego słońca.

Zasięg irysa z Nazaretu rozciąga się od góry Moreh do Metulla na granicy libańskiej i do góry Hermon na Wzgórzach Golan. Roślina występuje endemicznie (co oznacza, że nie rośnie nigdzie indziej) w północno-wschodnim Izraelu i południowym Libanie.

Na łodydze jest jeden kwiat; roślina pojawia się pojedynczo lub w małych grupach. Jej kwiaty mogą być wielkości ludzkiej dłoni, z wyprostowanymi, górnymi płatkami ukazującymi delikatną biel, podczas gdy dolne mają bordowe żyłki i ciemną plamkę.

W języku hebrajskim grupa znana jest pod liryczną nazwą heichal, oznaczającą pałac, świątynię, salę lub wewnętrzne sanktuarium. Rzeczywiście, górne płatki składają się na siebie, tworząc rodzaj komory.

W tym roku jest mniej kwiatów niż zwykle, ponieważ zeszłej jesieni, kiedy kwiaty zaczęły się rozwijać, było wyjątkowo sucho – powiedział botanik Yuval Sapir z Uniwersytetu w Tel Awiwie, który prowadzi uniwersytecki ogród botaniczny i jest ekspertem w dziedzinie irysów Oncocyclus.

Ponad 15 lat temu Sapir wraz z botanikami Avi Shmidą i Gidi Ne'emanem postanowili ustalić, dlaczego nocne pszczoły odwiedzały irysy Oncocyclus o zmierzchu i spędzały w nich noc, mimo że irysy te nie wabią ich żadnym nektarem.

Ich wstępny wniosek był taki, że ciemne plamy na kwiatach irysów pochłaniają ciepło w ciągu dnia i uwalniają ciepło następnego ranka, pozwalając pszczołom spędzającym w nich noc również się rozgrzać i uzyskać przewagę nad konkurencyjnymi pszczołami, które śpią na ziemi. W ten sposób korzystają obie stront, ponieważ pszczoła zostaje pokryta w nocy pyłkiem, który zabiera do następnego irysa, który odwiedza, pomagając w zapylaniu.

W sumie istnieje około 50 znanych gatunków Oncocyclus, z których wszystkie rosną na stosunkowo niewielkim obszarze rozciągającym się od Kaukazu po Turcję, aż po południową izraelską pustynię Negew. Nie wiadomo, dlaczego nie rosną gdzie indziej.

Dzięki położeniu między Afryką, Azją i Europą oraz szerokiemu zakresowi siedlisk, od pustyni po góry i wszystko pomiędzy nimi, Izrael jest domem dla około 2800 gatunków roślin, w tym wielu cebulkowych, takich jak irys.

Cebule, znane naukowo jako geofity, mają podziemne organy magazynowe, które szczególnie dobrze sprawdzają się w gorącym klimacie, ponieważ mogą wypuszczać kwiaty na wiosnę, a następnie znikać w podziemnym chłodzie aż do jesieni.

Autorowi artykułu udało się wreszcie znaleźć irysy z Nazaretu – trzeba było zaparkować na szczycie wzgórza obok grupy wysokich anten i podążać małą ścieżką w dół w kierunku południowo-wschodnim, naprzeciw góry Gilboa.

Na miejsce autor trafił dzięki podpowiedzi od dwóch „irysowych pielgrzymów” wracających do samochodu. Otrzymał również pomoc od uroczego miejscowego Araba, który poczęstował go gęstą, czarną kawą ze swojego termosu i wskazał mu właściwy kierunek, wyrażając zdumienie, że reporter przeszedł całą tę drogę, aby zobaczyć kwiaty.

Irys nadbrzeżny - Iris atropurpurea (źródło: Wikipedia, By MathKnight and Zachi Evenor - Own work, CC BY 3.0)

Irys z Nazaretu - Iris bismarckiana (źródło: The Times of Israel)

Irys judejski - Iris atrofusca (źródło: The Times of Israel)

Irys z Nazaretu na górze Moreh – marzec 2021 (źródło: The Times of Israel)

Irys piaskowy - Iris petrana (źródło: The Times of Israel)

---

Na podstawie: The Times of Israel - As irises bloom, the king of Israel’s wildflowers is in the field